Бет QAIRU Journal мақаласында кім автор ретінде көрсетілетінін, үлестің CRediT рөлдері бойынша қалай мәлімделетінін, хат алмасатын автор неге жауап беретінін және авторлар құрамының өзгеруі мен авторлық даулары қалай қаралатынын айқындайды.
Авторлық бірдей дәрежеде еңбекті мойындауды да, жауапкершілікті де білдіреді. Бұл бетте кім автор ретінде көрсетілуі мүмкін екені, үлестің қалай мәлімделетіні және авторлар құрамы өзгергенде немесе дауланғанда не болатыны баяндалған.
Автор — төрт шарттың бәріне сай келетін адам:
Төрт шарттың бәрі орындалуы керек. Олардың бір бөлігіне ғана сай келетін адам автор болып табылмайды.
Төрт шарттың бәріне сай келмейтін үлес алғыс сөзінде атап өтіледі. Бұған, атап айтқанда, тек қаржыландыру берген, материалдарды, жабдықты, деректерді немесе есептеу ресурстарын берген, күнделікті техникалық жұмысты орындаған, ғылыми топқа жалпы жетекшілік еткен немесе қолжазба тілін өңдеген адамдар жатады. Аталған адамдар атап өтуге келісім беруі керек, өйткені алғыс жасалған тұжырымдарды қолдау ретінде қабылдануы мүмкін.
Жіберілетін әр қолжазбаға CRediT таксономиясы бойынша жасалған үлес туралы мәлімдеме қоса беріледі. Әр автор үшін ол орындаған рөлдер көрсетіледі; бір рөл бірнеше авторға қатысты болуы мүмкін, ал бір автор бірнеше рөл орындауы мүмкін. Он төрт рөл:
Conceptualization (тұжырымдаманы әзірлеу); Data curation (деректермен жұмыс); Formal analysis (формальды талдау); Funding acquisition (қаржыландыру тарту); Investigation (зерттеу жүргізу); Methodology (әдіснаманы әзірлеу); Project administration (жобаны әкімшілендіру); Resources (ресурстар беру); Software (бағдарламалық қамтамасыз ету); Supervision (ғылыми жетекшілік); Validation (нәтижелерді тексеру); Visualization (визуализация); Writing - original draft (бастапқы мәтінді дайындау); Writing - review and editing (мәтінді рецензиялау және редакциялау).
Журнал ағылшын тілінде шығады, сондықтан мәлімдеме рөлдердің ағылшынша атауларымен беріледі; қазақша баламалары түсіну үшін келтірілген. Мәлімдеме мақаламен бірге жарияланады және мынадай түрде болады:
Тегі А: Conceptualization, Methodology, Software, Writing - original draft. Тегі Б: Formal analysis, Validation, Visualization, Writing - review and editing. Тегі В: Data curation, Investigation, Supervision, Funding acquisition.
Авторлардың бірі хат алмасатын автор болады және мыналарға жауап береді:
Бұл рөл хат алмасатын авторға қалған авторлар үстінен билік бермейді: 4-шарт бойынша міндетті әр автор атқарады.
Әр автор ORCID идентификаторына ие болуға және оны қолжазба жіберу кезінде көрсетуге міндетті; идентификатор мақаламен бірге жарияланады. Аффилиацияларды ұйымда бар болса, ROR идентификаторымен келтірген жөн; бұл құпталады, бірақ міндетті емес.
Авторлардың ретін қолжазбаны жіберер алдында авторлардың өздері айқындайды. Журнал оны белгілемейді, дауламайды және өзгертпейді. Егер рет салада немесе авторлар ұжымында белгілі бір мағынаға ие болса, оны үлес туралы мәлімдемеде түсіндіруге болады.
Кез келген автор қосу, шығару немесе ретті өзгерту хат алмасатын автордың редакцияға жазбаша жүгінуін талап етеді, онда:
Аталған құжаттардың бәрі алынғанға дейін жүгіну қаралмайды. Қолжазба қабылданғаннан кейін мұндай өзгерістер ерекше сипатта болады және бас редактордың келісімін талап етеді. Егер мақала жарияланып қойса, мақұлданған өзгеріс түзетумен ресімделеді — Түзетулер және мақаланы кері қайтарып алу бетін қараңыз.
| Тәжірибе | Нені білдіреді |
|---|---|
| «Елес» авторлық | Төрт шарттың бәріне сай келетін адамды, оның ішінде қолжазбаны дайындаған кәсіби мәтін авторын, тізімнен тыс қалдыру |
| «Сыйлық» (құрметті) авторлық | Шарттарға сай келмейтін адамды қосу, мысалы бөлімше басшысын, қаржыландыру көзінің өкілін немесе аға әріптесті |
| Авторлықты сату және беру | Авторлар тізіміндегі орынды ұсыну, сатып алу немесе айырбастау |
| «Мақала фабрикалары» (paper mills) | Қолжазбалармен, деректермен немесе авторлықпен сауда жасайтын қызмет дайындаған немесе делдалдық еткен жұмысты жіберу |
Осы тәжірибелердің кез келгені анықталса, журнал Жарияланым этикасы және адал емес тәжірибе туралы мәлімдеме бөлімінде баяндалған тәртіппен әрекет етеді; салдары қолжазбаны қабылдамау, мақаланы кері қайтарып алу (ретракция), авторлардың ұйымдарын хабардар ету және болашақта қолжазба жіберуге тыйым салу болуы мүмкін.
Генеративті жасанды интеллект құралы автор бола алмайды: ол қолжазбаны мақұлдай алмайды және жұмыс үшін жауап бере алмайды, яғни 3 және 4-шарттарға сай келмейді. Оны кез келген пайдалану Генеративті жасанды интеллект саясатында белгіленген тәртіппен ашылады; мақаланың бүкіл мазмұны үшін жауапкершілік авторларда қалады.
Егер жұмыс ұжымға тиесілі болса, авторлар тізімінде ұжымның атауы көрсетілуі мүмкін — жеке немесе аты аталған авторлардан кейін. Осы атаумен ұсынылған қатысушылар мақалада аффилиациялары көрсетіле отырып саналады, ал төрт шарттың бәріне сай келетіндері үшін — ORCID идентификаторлары және CRediT рөлдерімен. Шарттарға сай келмейтін қатысушылар алғыс сөзінде бірлескен орындаушылар ретінде көрсетіледі. Хат алмасатын автор саналған әр қатысушының ұсынылған нұсқамен келісетінін растайды.
Жарияланғанға дейін қайтыс болған автор авторлар тізімінде қалады. Хат алмасатын автор бұл туралы редакцияға хабарлайды, ал мақалада тиісті белгі жасалады. Мүмкіндігінше хат алмасатын автор қайтыс болған автордың ұйымының немесе жақындарының ұсынылған нұсқаға келісімін алады және қайтыс болған автордың жұмыс мәнін мақұлдағанын жазбаша растайды.
Журнал авторлық дауларын шешпейді: оның ғылыми топ ішінде кім не істегенін анықтайтын құралы жоқ және дау тараптарына қатысты өкілеттігі жоқ.
Дау туындағанда қолжазбаны қарау тоқтатыла тұрады. Тараптарға келіспеушілікті реттеу ұсынылады, ал журнал мәселені авторлар аффилиацияланған ұйымдарға береді — оны талқылауға құзыретті органдар солар. Журнал дау қатысушыларының бәрі қол қойған жазбаша келісімін не ұйымның шешімін алғанға дейін қолжазба жарияланбайды, ал жарияланған мақалаға өзгеріс енгізілмейді. Жарияланғаннан кейін туындаған дау Түзетулер және мақаланы кері қайтарып алу бөлімінің тәртібімен қаралады.
Күшіне енген күні: 2026-09-01 · Нұсқасы: 1.0 · Сұрақтар: journal@qairu.edu.kz